ไข้ชักในเด็ก และวิธีคำนวณยา mg/kg กับสารน้ำ Holliday-Segar

ไข้ชักเป็นภาวะที่พบบ่อยที่สุดอย่างหนึ่งในหอผู้ป่วยเด็ก และการคำนวณขนาดยาหรือสารน้ำตามน้ำหนักตัวเป็นทักษะที่ข้อสอบวิชาการพยาบาลเด็กและวัยรุ่นชอบนำมาออก เพราะความผิดพลาดเพียงเล็กน้อยในเด็กอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต บทความนี้สรุปการพยาบาลเด็กไข้ชักทั้งขณะชักและหลังชัก การสอนผู้ปกครอง และวิธีคำนวณยาแบบ mg/kg กับสารน้ำแบบ Holliday-Segar พร้อมตัวอย่างโจทย์ฝึกทำ

ไข้ชัก (Febrile seizure) คืออะไร

ไข้ชักคืออาการชักที่เกิดร่วมกับไข้ในเด็กอายุประมาณ 6 เดือนถึง 5 ปี โดย ไม่มีการติดเชื้อของระบบประสาทส่วนกลาง ไม่มีความผิดปกติของเกลือแร่ และไม่เคยมีประวัติชักโดยไม่มีไข้มาก่อน มักเกิดในช่วงที่ไข้ขึ้นเร็ว สาเหตุของไข้ที่พบบ่อยคือการติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบน หูชั้นกลางอักเสบ และการติดเชื้อไวรัสทั่วไป ประวัติครอบครัวเป็นปัจจัยเสี่ยงที่สำคัญ

แยก Simple กับ Complex febrile seizure

เด็กที่ชักร่วมกับไข้แต่มีอาการซึม คอแข็ง กระหม่อมโป่งตึง หรือไม่ฟื้นตัวหลังชัก ต้องคิดถึง การติดเชื้อของระบบประสาท เช่น เยื่อหุ้มสมองอักเสบ ก่อนวินิจฉัยว่าเป็นไข้ชัก โดยเฉพาะในทารกอายุน้อย

การพยาบาลเด็กไข้ชัก

ขณะชัก: เน้นความปลอดภัยและทางเดินหายใจ

1. อยู่กับเด็ก ตั้งสติ จับเวลาและสังเกตลักษณะการชัก
2. จัดให้นอนราบในที่ปลอดภัย ตะแคงหน้าหรือตะแคงตัว เพื่อให้น้ำลายหรือเศษอาหารไหลออก ป้องกันการสำลัก
3. คลายเสื้อผ้าให้หลวม ดูดเสมหะ ให้ออกซิเจนตามแผนการรักษา
4. ห้ามงัดปาก ห้ามใส่สิ่งของหรือนิ้วเข้าไปในปาก ห้ามป้อนยาหรือน้ำทางปาก
5. ไม่ผูกมัดหรือกดตัวเด็กไว้ เก็บสิ่งของที่อาจเป็นอันตรายออกจากบริเวณรอบตัว
6. ถ้าชักนานหรือชักต่อเนื่อง ให้ยาหยุดชักตามแผนการรักษา เช่น diazepam ทางหลอดเลือดดำหรือทางทวารหนัก และเฝ้าระวังการกดการหายใจหลังได้ยา

หลังชัก: ลดไข้และหาสาเหตุ

• ประเมินระดับความรู้สึกตัว สัญญาณชีพ และการหายใจ เด็กมักง่วงซึมหลังชักซึ่งเป็นอาการปกติในระยะสั้น
• เช็ดตัวลดไข้ด้วยน้ำอุณหภูมิปกติหรือน้ำอุ่น เช็ดย้อนรูขุมขน วางผ้าชุบน้ำบริเวณข้อพับ ซอกคอ รักแร้ ขาหนีบ ไม่ใช้น้ำเย็นจัดหรือแอลกอฮอล์ เพราะทำให้หลอดเลือดส่วนปลายหดตัว ตัวสั่น และระบายความร้อนได้น้อยลง
• ให้ยาลดไข้ตามแผนการรักษา และหาสาเหตุของไข้
• บันทึกระยะเวลา ลักษณะการชัก และอุณหภูมิกาย

การสอนผู้ปกครองก่อนกลับบ้าน

• ไข้ชักชนิด simple ส่วนใหญ่มีการพยากรณ์โรคดี ไม่ทำให้สมองเสียหายหรือสติปัญญาลดลง
• อาจชักซ้ำได้เมื่อมีไข้ครั้งต่อไป จึงต้องวัดไข้เป็น และเช็ดตัวลดไข้ร่วมกับให้ยาลดไข้เมื่อเริ่มมีไข้
• อธิบายตรง ๆ ว่า ยาลดไข้ช่วยให้เด็กสบายตัว แต่ไม่ได้ป้องกันการชักได้แน่นอน
• สอนการปฏิบัติขณะเด็กชักที่บ้าน: จับนอนตะแคง ไม่ใส่สิ่งของในปาก จับเวลา และรีบพาไปโรงพยาบาลถ้าชักนานเกินประมาณ 5 นาที ชักซ้ำ หรือหายใจลำบาก

หลักการคำนวณขนาดยาในเด็ก (mg/kg)

ยาในเด็กส่วนใหญ่คำนวณจาก น้ำหนักตัวเป็นกิโลกรัม ขั้นตอนที่ใช้ได้กับทุกโจทย์มีดังนี้

1. ดูว่าขนาดยาที่กำหนดเป็น ต่อครั้ง (mg/kg/dose) หรือ ต่อวัน (mg/kg/day)
2. คูณด้วยน้ำหนักตัว ถ้าเป็นต่อวันให้หารด้วยจำนวนครั้งที่ให้ต่อวัน
3. แปลงเป็นปริมาตรจากความเข้มข้นของยา: ปริมาตรที่ต้องให้ = (ขนาดยาที่ต้องการ ÷ ขนาดยาที่มีอยู่) × ปริมาตรของยาที่มีอยู่
4. ตรวจสอบว่าไม่เกินขนาดสูงสุดต่อครั้งและต่อวันตามเอกสารกำกับยา

ตัวอย่างที่ 1: ยาลดไข้

เด็กหนัก 12 กิโลกรัม แพทย์สั่ง paracetamol 15 mg/kg/dose ยาน้ำมีความเข้มข้น 120 mg/5 ml

• ขนาดยาต่อครั้ง = 15 × 12 = 180 mg
• ปริมาตร = (180 ÷ 120) × 5 = 7.5 ml ต่อครั้ง

ตัวอย่างที่ 2: ยาที่สั่งเป็นต่อวัน

เด็กหนัก 18 กิโลกรัม แพทย์สั่ง amoxicillin 50 mg/kg/day แบ่งให้ทุก 8 ชั่วโมง ยาน้ำมีความเข้มข้น 250 mg/5 ml

• ขนาดยาต่อวัน = 50 × 18 = 900 mg
• ให้วันละ 3 ครั้ง ขนาดต่อครั้ง = 900 ÷ 3 = 300 mg
• ปริมาตร = (300 ÷ 250) × 5 = 6 ml ต่อครั้ง

การคำนวณสารน้ำที่ต้องการต่อวัน (Holliday-Segar)

สูตร Holliday-Segar ใช้คำนวณ สารน้ำที่ร่างกายต้องการ (maintenance fluid) ไม่รวมสารน้ำทดแทนส่วนที่ขาด จำได้สองแบบ

ตัวอย่างที่ 3: เด็กหนัก 8 กิโลกรัม

• ต่อวัน = 8 × 100 = 800 ml/day
• ต่อชั่วโมง = 8 × 4 = 32 ml/hr (800 ÷ 24 ได้ประมาณ 33 ml/hr ใกล้เคียงกัน)

ตัวอย่างที่ 4: เด็กหนัก 25 กิโลกรัม

• ต่อวัน = (10 × 100) + (10 × 50) + (5 × 20) = 1,000 + 500 + 100 = 1,600 ml/day
• ต่อชั่วโมง = (10 × 4) + (10 × 2) + (5 × 1) = 40 + 20 + 5 = 65 ml/hr

ตัวอย่างที่ 5: แปลงเป็นหยดต่อนาที

สูตร: หยด/นาที = (ปริมาตร ml × drop factor) ÷ เวลาเป็นนาที ถ้าใช้ชุดให้สารน้ำแบบ microdrip ที่ 60 หยด/ml จำนวนหยดต่อนาทีจะ เท่ากับ ml/hr พอดี ดังนั้นเด็กหนัก 25 กก. ที่ต้องได้ 65 ml/hr จะตั้งอัตราหยดได้ 65 หยด/นาที แต่ในหอผู้ป่วยเด็กควรใช้เครื่องควบคุมการให้สารน้ำ (infusion pump) เพื่อความแม่นยำ

จุดที่มักตอบผิดในข้อสอบ

1) ขณะเด็กชัก ห้ามงัดปากหรือใส่ไม้กดลิ้น การพยาบาลอันดับแรกคือ จัดท่าตะแคงและดูแลทางเดินหายใจ 2) เช็ดตัวด้วยน้ำเย็นจัดหรือแอลกอฮอล์เป็นคำตอบที่ผิด 3) ยาลดไข้ไม่ได้ป้องกันการชักซ้ำได้แน่นอน อย่าเลือกตัวเลือกที่สอนผู้ปกครองว่า "กินยาลดไข้แล้วจะไม่ชักอีก" 4) โจทย์ที่สั่งยาเป็น mg/kg/day ต้อง หารด้วยจำนวนครั้ง ก่อนแปลงเป็น ml 5) Holliday-Segar ต้องคิดเป็นขั้น เด็ก 25 กก. ไม่ใช่ 25 × 100 หรือ 25 × 50

สรุปก่อนเข้าห้องสอบ

• ไข้ชักพบในเด็กอายุราว 6 เดือนถึง 5 ปี และต้องไม่มีการติดเชื้อของระบบประสาท
• Simple: ชักทั้งตัว น้อยกว่า 15 นาที ครั้งเดียวใน 24 ชม. นอกนั้นเป็น complex
• ขณะชัก: ตะแคง ทางเดินหายใจโล่ง จับเวลา ห้ามใส่สิ่งของในปาก ไม่ผูกมัด
• หลังชัก: เช็ดตัวด้วยน้ำอุณหภูมิปกติหรือน้ำอุ่น ให้ยาลดไข้ หาสาเหตุของไข้
• ยาในเด็ก: ขนาดยา = mg/kg × น้ำหนัก แล้วแปลงเป็น ml ด้วย (ต้องการ ÷ มีอยู่) × ปริมาตร
• Holliday-Segar: 100-50-20 ml/kg/day หรือ 4-2-1 ml/kg/hr
• Microdrip 60 หยด/ml: หยด/นาที = ml/hr